از مرمت تا گردشگری؛ پل خاتون بهانه ای برای جذب گردشگران 

مرمت و بازگشایی پل تاریخی خاتون کرج که از آثار دوره سلجوقی و صفوی است، در چند سال اخیر با مشکلاتی از جمله ریزش بخشی از سقف در آذر ۱۳۹۹ و کمبود اعتبارات مواجه بوده است. این پل که در ورودی شرقی کرج واقع شده و به نام‌های پل دختر و پل شاه عباس نیز شناخته می‌شود، به دلیل اهمیت تاریخی و معماری‌اش، مرمت آن در اولویت قرار گرفته است.

مرمت پل خاتون از شهریور سال ۱۴۰۲ با تأمین اعتبار حدود ۹ میلیارد تومان (۹۰ میلیارد ریال) و سپردن کار به یکی از معتبرترین شرکت‌های مرمتی کشور آغاز شد و با نظارت کارشناسان میراث فرهنگی و رعایت اصول فنی ادامه دارد.

“نادر زینالی”، سرپرست میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان البرز 16 بهمن ماه 1403 در اولین نشست خود با خبرنگاران اعلام کرده بود که مرمت پل خاتون طبق برنامه و نقشه معماری ثبت شده پیش می‌رود و تلاش می‌شود تا پایان فروردین ماه سال جاری (1404) کار مرمت به پایان برسد. اما آنچه در دومین نشست خبری پاسخ داده شد اینکه تا دو ماه دیگر مرمت به پایان می رسد.

زینالی می گوید: پیشرفت مرمت در مراحل پایانی است و جزئیاتی مانند تکمیل جان‌پناه، ناودان‌ها، شیب‌بندی عرشه و کف‌فرش در حال انجام می‌باشد.

در سال‌های گذشته، به دلیل مرمت‌های غیر اصولی و کمبود بودجه، پل دچار ریزش شده بود، اما با تأمین اعتبارات ملی و استانی و همکاری سازمان‌های مختلف، مرمت اصولی در حال انجام است.

عواملی که باعث ریزش پل خاتون شده عبارتند از؛ فرسودگی طبیعی و طولانی‌مدت سازه به دلیل قدمت تاریخی آن که به دوره‌های سلجوقی و صفوی بازمی‌گردد.

-تاثیر عوامل محیطی مانند بارش باران‌های شدید، سیل و نفوذ آب‌های سطحی و آب‌های آبیاری فضای سبز اطراف پل که باعث آسیب به پایه‌ها و طاق‌های پل شده است.

-کاهش استحکام پایه‌های پل بر اثر وقوع زلزله و سیل‌های متعدد در طول تاریخ.

-تردد خودروها بر روی پل در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ شمسی که به سازه آسیب وارد کرده و باعث کاهش ایستایی آن شده است.

عملیات مرمتی غیر اصولی و استفاده از مصالح نامناسب در سال‌های گذشته که به جای تقویت، به تخریب بیشتر پل انجامیده است. نفوذ هوا و جدایی مصالح در پایه‌ها و بدنه پل که باعث گسترش شکاف‌ها و افتادگی در قسمت‌های مختلف پل شده است. عدم تخصیص به موقع و کافی اعتبار برای مرمت و نگهداری پل که موجب تأخیر در انجام اقدامات حفاظتی و مرمتی شده است.

بنابراین، ریزش پل خاتون کرج نتیجه ترکیبی از فرسودگی تاریخی، عوامل طبیعی محیطی، آسیب‌های ناشی از تردد و مرمت‌های نامناسب گذشته است که در نهایت منجر به کاهش استحکام و فروپاشی بخش‌هایی از سازه شده است.

پل تاریخی خاتون کرج پیش از بازگشایی، در سال ۱۳۷۹ با شماره ۳۵۰۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و بنابراین پس از پایان مرمت و بازگشایی نیز به عنوان یک اثر تاریخی ثبت شده باقی خواهد ماند. این پل به عنوان یکی از نمادهای تاریخی و فرهنگی کرج اهمیت دارد و مرمت آن با هدف حفظ اصالت تاریخی و تبدیل به مقصد گردشگری انجام می‌شود. بنابراین، پل خاتون پس از بازگشایی همچنان به عنوان یک اثر تاریخی ثبت شده مورد حفاظت و بهره‌برداری قرار خواهد گرفت.

اولین اقدام میراث فرهنگی استان البرز بعد از مرمت این پل تاریخی استفاده آن به عنوان یک مکان گردشگری با همکاری شهرداری و سازمان‌های مرتبط برای بهره‌برداری فرهنگی و گردشگری از این اثر ارزشمند است.

این اقدامات پس از پایان مرمت فنی و ساختار پایه‌ها و طاق پل، باید با دقت و به صورت مستمر انجام شود تا پل خاتون به عنوان یک میراث ملی حفظ و بهینه‌سازی گردد استان البرز فرصت های بسیاری برای جذب گردشگران و استفاده از ظرفیت های اقتصادی دارد و این پل تاریخی یکی از ابزار استفاده بهینه از گردشگری است.

برای بهره‌برداری بهتر از ظرفیت‌های پل خاتون جهت جذب گردشگران، می‌توان با معرفی پل خاتون به عنوان یکی از شاهکارهای معماری دوران سلجوقیان با تأکید بر ویژگی‌های تاریخی، معماری آجری، و موقعیت طبیعی زیبا آن استفاده از رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی برای نمایش تصاویر و ویدئوهای جذاب از پل و محیط اطراف آن، ایجاد و توسعه امکانات رفاهی مانند سرویس بهداشتی، رستوران و فضای سبز بیشتر در نزدیکی پل برای رفاه گردشگران، فراهم کردن پارکینگ مناسب و دسترسی آسان با خودرو و حمل‌ونقل عمومی را فراهم کرد.

بهینه‌سازی فضای اطراف پل و ایجاد امکانات گردشگری مانند مسیرهای دسترسی مناسب، نورپردازی هنری و نصب تابلوهای معرفی تاریخچه پل و تبدیل کردن پل به مکانی گردشگری شاخص در ورودی شرقی کرج با همکاری شهرداری و میراث فرهنگی برای جذب بازدیدکنندگان و افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت تاریخی آن با برگزاری رویدادهای فرهنگی و هنری مرتبط با تاریخ و معماری پل برای جلب توجه و ارتقای شناخت عمومی یکی از اقدامات موثر در جذب گردشگر است.

برای دیده شدن کرج و آثار باستانی و میراث فرهنگی آن می توان با انتشار مقالات، گزارش‌ها و مستندات تصویری درباره تاریخچه پل خاتون و اهمیت آن در رسانه‌ها و فضای مجازی با همکاری تورهای گردشگری و دفاتر مسافرتی برای معرفی پل به عنوان یکی از جاذبه‌های تاریخی کرج و آموزش و اطلاع‌رسانی به مردم محلی درباره ارزش‌های تاریخی پل و ضرورت حفظ آن به حفاظت بهتر، مرمت اصولی و معرفی گسترده‌تر پل خاتون کرج کمک کرده و این اثر تاریخی را به یکی از نمادهای فرهنگی و گردشگری استان البرز تبدیل کرد.

خانی نژاد